Azərbaycan qazının Avropa üçün rolu artır

Azərbaycan qazının Avropanın enerji təhlükəsizliyi üçün strateji əhəmiyyəti davam edən geosiyasi gərginliklər fonunda daha da möhkəmlənib. Cənub Qaz Dəhlizi (CQD) təbii qaz dəyər zənciri boyunca, o cümlədən hasilat və mühüm boru kəməri infrastrukturu üzrə genişmiqyaslı inteqrasiya olunmuş əməliyyatlara söykənərək həlledici rol oynayır.

CQD-nin geniş aktivləri bazara giriş üçün ciddi maneələr və əməliyyat dayanıqlığı yaradır. Bir neçə ölkə üzrə coğrafi şaxələnmə hər hansı tək bazardan asılılığı azaldır və müştəri bazasını genişləndirir. Hökumətlərarası sazişlər və qəbul edən ölkələrin hökumətləri ilə razılaşmalar boru kəməri əməliyyatları üçün güclü hüquqi çərçivə təmin edir.

Azərbaycan qazına tələbat yüksək olaraq qalır. Buna Avropanın enerji şaxələndirməsi siyasətləri və siyasi dəstək təkan verir. Avropa İttifaqı qaydaları çərçivəsində Trans-Adriatik Boru Kəmərinə (TAP) verilən istisnalar bunun nümunəsidir. Davam edən Rusiya-Ukrayna müharibəsi və Yaxın Şərqdəki münaqişələr Azərbaycanın qaz təchizatının regional enerji təhlükəsizliyi üçün əhəmiyyətini daha da vurğulayır.

Bununla belə, CQD-nin hasilat seqmenti tək Şahdəniz qaz yatağından asılılıq səbəbindən risklərlə üzləşir. Şahdəniz dünyanın ən böyük qaz-kondensat yataqlarından biridir. Hasilat 2024-cü ildə təxminən 27.8 milyard kubmetr, 2025-ci ildə isə 27.6 milyard kubmetr səviyyəsində sabitləşib. Göstəricinin 2026-2027-ci illər ərzində 27 milyard kubmetrə yaxın qalacağı gözlənilir.

Təbii tükənmə risklərini aradan qaldırmaq üçün 2025-ci ildə $2.9 milyard dəyərində Şahdəniz Kompressiya layihəsinə başlanılıb. Layihə bərpa əmsalını yaxşılaşdırmaq və sabit hasilat dövrünü uzatmaq məqsədi daşıyır. İlk qazın 2029-cu ildə əldə edilməsi hədəflənir. BP yatağı Şahdəniz Hasilatın Pay Bölgüsü Sazişi çərçivəsində idarə edir, texniki təcrübə və əməliyyat sabitliyi təmin edir. Bundan əlavə, Azərbaycanın digər yataqlarından potensial qaz tədarükünün Şahdənizdə hasilat azaldıqca boru kəmərlərindən istifadə səviyyəsini qorumağa kömək edəcəyi gözlənilir.

2026-cı ilin birinci rübündə Azərbaycan 6.5 milyard kubmetr qaz ixrac edib. Bunun 3 milyard kubmetri Avropaya, 2.4 milyard kubmetri Türkiyəyə, o cümlədən 1.5 milyard kubmetri TANAP vasitəsilə, 0.8 milyard kubmetri Gürcüstana, 0.3 milyard kubmetri isə Suriyaya göndərilib. Ümumi təbii qaz hasilatı 12.6 milyard kubmetrə çatıb. Bunun 3.5 milyard kubmetri Azəri-Çıraq-Günəşli yatağından, 6.9 milyard kubmetri Şahdənizdən, 0.4 milyard kubmetri Abşerondan, 1.8 milyard kubmetri isə SOCAR tərəfindən hasil olunub.

Cənub Qaz Dəhlizinin növbəti 12-18 ay ərzində sağlam maliyyə profilini qoruyacağı və güclü likvidliyi saxlayacağı gözlənilir. Bu perspektiv davamlı tələbat və geosiyasi amillərlə dəstəklənir.