Fond bazarı və tənzimləyicinin rolu

Fond bazarı nədir

Əvvəlki dərsdə investisiya etməyin inflyasiyadan qorunmaq üçün niyə vacib olduğunu danışdıq. İndi növbəti sual yaranır: səhmlərə necə investisiya etmək olar?

Bunu anlamaq üçün əvvəlcə fond bazarının (stock market) necə işlədiyini bilməliyik. Sadə dillə desək, fond bazarı qiymətli kağızları almaq və satmaq istəyən insanların görüşdüyü mühitdir.

Gündəlik həyatda bazara gedəndə alıcı ilə satıcı eyni yerdə qarşılaşır. Biri məhsul satır, digəri almaq istəyir. Fond bazarında da məntiq oxşardır. Sadəcə burada satılan məhsul pomidor və ya çörək deyil, səhm (share), istiqraz və digər qiymətli kağızlardır.

Məsələn, Aysel bir şirkətin səhmini almaq istəyir. Rəşad isə həmin şirkətin səhmini satmaq istəyir. Fond bazarı bu iki tərəfin bir-birini tapmasına və əməliyyatın qaydalara uyğun baş tutmasına kömək edir.

Fond bazarı fiziki yer deyil

Fond bazarını böyük bir mağaza kimi təsəvvür etmək olar, amma onun mütləq fiziki binasına getmirsiniz. Müasir bazarlarda əməliyyatların böyük hissəsi elektron formada aparılır.

Siz kompüter, telefon və ya broker platforması vasitəsilə alış və satış əmri verirsiniz. Əmr bazara ötürülür, uyğun qarşı tərəf tapılanda əməliyyat icra olunur.

Burada vacib məqam var: adətən investor birjaya birbaşa daxil olmur. Bazara çıxış üçün broker (stockbroker) adlanan qeydiyyatdan keçmiş vasitəçidən istifadə edilir. Broker investorla birja arasında texnoloji və əməliyyat körpüsü rolunu oynayır.

Azərbaycanda qiymətli kağızların təşkil olunmuş ticarəti Bakı Fond Birjası (BFB) və ya Birbank invest, abb invest üzərindən aparılır. Daha böyük qlobal nümunə kimi NYSE və Nasdaq kimi birjaları göstərmək olar.

Birja nə edir

Fond bazarı ümumi anlayışdır. Birja isə həmin bazarın təşkil olunmuş ticarət meydançasıdır. Burada alqı-satqı qaydaları, əmrlərin icrası, qiymətlərin formalaşması və əməliyyatların qeydiyyatı müəyyən sistemlə aparılır.

Birjanın əsas işi alıcı və satıcını şəffaf qaydalarla bir araya gətirməkdir. Əgər alıcı 10 manata almaq istəyirsə, satıcı da 10 manata satmağa razıdırsa, əməliyyat baş tuta bilər.

Bu sistem olmasa, hər investor satıcı tapmaq üçün ayrıca axtarış aparmalı olardı. Birja bu prosesi standartlaşdırır, sürətləndirir və daha etibarlı edir.

Bazarda kimlər iştirak edir

Fond bazarında yalnız fərdi investorlar olmur. Burada müxtəlif məqsədləri və kapital həcmi olan iştirakçılar var.

Məsələn, Elçin öz şəxsi yığımı ilə səhm ala bilər. Yerli bir şirkət artıq vəsaitini qiymətli kağızlarda yerləşdirə bilər. Banklar, investisiya fondları, aktivlərin idarə edilməsi şirkətləri və xarici investorlar da bazarda iştirak edə bilər.

Bütün bu iştirakçıların məqsədi eyni deyil. Kimsə uzunmüddətli gəlir axtarır, kimsə qısa müddətli qiymət dəyişmələrindən faydalanmaq istəyir. Kimsə riskini bölüşdürür, kimsə müəyyən şirkətə strateji maraq göstərir.

Amma ümumi bir məqam var: bazara daxil olan hər kəs pul qazanmaq istəyir. Pul olan yerdə isə davranış qaydalarının aydın olması çox vacibdir.

Niyə tənzimləyici lazımdır

Pul məsələsində insan emosiyaları güclənir. Bəzən qorxu, bəzən tamah, bəzən də sürətli qazanc istəyi insanları düzgün olmayan davranışlara sövq edə bilər.

Məsələn, kimsə qiyməti süni şəkildə qaldırmağa çalışa bilər. Başqa biri ictimaiyyətə açıq olmayan məlumatdan öz xeyrinə istifadə etmək istəyə bilər. Böyük kapitala sahib investor bazarda süni təzyiq yarada bilər.

Belə halların qarşısını almaq üçün bazarda tənzimləmə (regulation) və uyğunluq (compliance) qaydaları olmalıdır. Tənzimləyici bazarın “oyun qaydalarını” müəyyən edir və iştirakçıların bu qaydalara əməl etməsinə nəzarət edir.

Bu, xüsusilə kiçik investorlar üçün vacibdir. Çünki fərdi investorun böyük qurumlarla eyni məlumat və imkanlara sahib olması həmişə mümkün deyil. Qaydalar bazarı daha ədalətli və şəffaf etməyə xidmət edir.

Azərbaycanda tənzimləyici

Azərbaycanda maliyyə bazarlarına nəzarət edən əsas qurum Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankıdır. Qiymətli kağızlar bazarı iştirakçılarının fəaliyyəti də tənzimləmə çərçivəsində həyata keçirilir.

Tənzimləyicinin məqsədi bazarın sağlam işləməsinə kömək etməkdir. Buraya investorların hüquqlarının qorunması, vasitəçilərin qaydalara uyğun fəaliyyət göstərməsi və bazarda manipulyasiya risklərinin azaldılması daxildir.

Tənzimləyici həmçinin brokerlər, birjalar, depozitar qurumlar və digər bazar iştirakçıları üçün çərçivə müəyyən edir. Bu qaydalar olmadan bazarda etibar zəifləyərdi.

Fond bazarında etibar əsas kapitaldır. Əgər investorlar sistemə inanmasa, onlar öz vəsaitlərini bazara gətirməkdə tərəddüd edərlər. Bu isə şirkətlərin kapital cəlb etməsini və bazarın inkişafını çətinləşdirər.

Əsas vasitəçilər kimlərdir

Fond bazarı yalnız alıcı, satıcı və birjadan ibarət deyil. Əməliyyatın problemsiz baş tutması üçün bir neçə vasitəçi (intermediary) birlikdə işləyir.

Broker investora bazara çıxış verir. Siz alış və ya satış əmri verəndə həmin əmr broker sistemi vasitəsilə birjaya ötürülür. Broker həm də hesab açılışı, platforma, hesabat və əməliyyat tarixçəsi kimi xidmətlər göstərə bilər.

Depozitar sistem qiymətli kağızların saxlanmasına xidmət edir. Azərbaycanda bu funksiyada Milli Depozit Mərkəzi mühüm rol oynayır. İnvestorun aldığı qiymətli kağızlar depo hesabı üzərindən uçota alınır.

Depo hesabını bank hesabına bənzətmək olar, amma burada pul deyil, qiymətli kağızlar saxlanılır. Səhm aldığınız zaman həmin səhm fiziki kağız kimi sizə verilmir. O, elektron uçotda sizin adınıza görünür.

Reytinq agentlikləri borc alan şirkətlərin və ya qurumların öhdəliklərini yerinə yetirmə qabiliyyətini qiymətləndirə bilər. Bu, xüsusilə istiqrazlara investisiya edənlər üçün faydalı məlumatdır.

Şirkət kapital cəlb etmək istəyəndə ona məsləhətçi və təşkilatçı qurumlar lazım ola bilər. Məsələn, şirkət ilkin kütləvi təklifə hazırlaşırsa, hüquqi, maliyyə və yerləşdirmə prosesi peşəkar dəstək tələb edir.

Aktivlərin idarə edilməsi şirkətləri investorların vəsaitlərini toplayıb müəyyən investisiya strategiyası üzrə idarə edə bilər. Portfel idarəçiləri isə fərdi və ya institusional müştərilər üçün ayrıca investisiya portfeli qura bilər.

Nəticə

Fond bazarı investisiya alqı-satqısının təşkil olunduğu elektron mühitdir. Burada investorlar, şirkətlər, brokerlər, birjalar, depozitar qurumlar və tənzimləyici birlikdə işləyir.

Yeni investor üçün ən vacib fikir budur: bazar təkcə qiymət qrafiklərindən ibarət deyil. Onun arxasında əməliyyatların təhlükəsiz, şəffaf və qaydalara uyğun aparılması üçün qurulmuş geniş ekosistem var.

Bu ekosistemi başa düşmək sizi daha məlumatlı investor edir. Növbəti dərslərdə bazar vasitəçilərinin rolunu daha yaxından araşdıracağıq.